Het Hof van Justitie van de Europese Unie heeft geoordeeld dat de Vlaamse regeling die meldingsplichtige activiteiten vrijstelt van een passende beoordeling, in strijd is met het Europese recht. De uitspraak werd gedaan in een zaak over grondwaterwinning en kan de vergunningspraktijk in Vlaanderen aanzienlijk beïnvloeden. Voor de betrokken activiteiten betekent dat dat een vooraf onderzoek naar de gevolgen voor de natuur alsnog nodig kan zijn.
De Habitatrichtlijn verplicht de lidstaten om Natura 2000-gebieden strikt te beschermen. Projecten die er mogelijk schade kunnen aanrichten, moeten vooraf worden beoordeeld, zowel afzonderlijk als in cumulatief verband. Die cumulatieve benadering is cruciaal: afzonderlijk kunnen ingrepen klein en onopvallend lijken, maar samen kunnen ze de kwetsbare habitats van een gebied verder onder druk zetten. Het Hof stelt nu vast dat een algemene vrijstelling voor meldingsplichtige activiteiten daarmee botst, omdat ze juist die beoordelingsplicht uitschakelt.
Het gaat om concrete natuurgebieden. Het Zoniënwoud, het Zwin en de Kalmthoutse Heide behoren tot het Natura 2000-netwerk en vallen dus onder dezelfde beschermingslogica. Wanneer kleinere activiteiten steeds worden aangemeld in plaats van vergund, bestaat volgens critici het risico op een geleidelijke aantasting van die gebieden. Zo'n stapsgewijze uitholling van de natuur is moeilijk zichtbaar en moeilijk aan te pakken, zeker wanneer elke afzonderlijke ingreep op zich verdedigbaar lijkt.
Milieujurist Hendrik Schoukens van de Universiteit Gent duidt de uitspraak in een opiniestuk op Knack. Onder de kop «Dood door duizend sneden» beschrijft hij hoe het Vlaamse omgevingsrecht al jaren kleine stapjes zet die elk afzonderlijk aanvaardbaar lijken. Juist die optelsom is volgens hem het probleem. Zijn open vraag is of die praktijk van geleidelijke erosie ook werkelijk zal stoppen, of dat er opnieuw wegen worden gezocht om de beoordelingsplicht te omzeilen.
Het arrest raakt het hart van de Vlaamse vergunningspraktijk. Waar de bestaande vrijstelling tot nu toe gebruikt kon worden voor activiteiten die als meldingsplichtig werden gekwalificeerd, kan die niet langer zomaar worden toegepast op ingrepen die mogelijk impact hebben op beschermde natuur. Concrete gevolgen voor lopende en toekomstige dossiers zijn nog niet duidelijk, evenmin als de precieze aanpassingen die de regelgeving zal ondergaan.
Ook de reactie van de Vlaamse overheid en het bevoegde beleidsniveau moet nog blijken. Het is aan die instanties om te bepalen hoe de regelgeving in lijn met het Europese recht wordt gebracht. Voor het natuurbehoud is het Hof-oordeel alvast een duidelijk signaal dat cumulatieve effecten niet langer buiten beschouwing mogen blijven.
2
